• trudne;
• kosztowne;
• pracochłonne.

Bywa także przyjemne, co - mam nadzieję - pokazuje ten wpis.

Opis eksperymentu

Prezentacja polegać będzie na tym, że wezmę jedną ze stron rządowych, w tym przypadku będzie to strona UOKIK i naprawię źle wykonaną nawigację tej strony. O problemie pisałem już wcześniej oraz przeprowadziłem tzw. interwencję, czyli napisałem na wszystkie możliwe adresy e-mail, które znalazłem na stronie UOKIK z prośbą o wyjaśnienie i propozycją pomocy (darmowej, a co!) w rozwiązaniu problemu. Nigdy nie otrzymałem odpowiedzi.

Analiza problemu

Na stronie UOKIK zastosowano menu rozwijane. To zrozumiałe. Serwis posiada rozbudowaną strukturę, więc należy ją w jakiś sposób przedstawić użytkownikowi. Problem polega na tym, że skrypt zastosowany w tym serwisie, napisany w Javascript ukrywa każdy element menu przed osobami korzystającymi z czytników ekranu lub chociażby z telefonów komórkowych do przeglądania stron.

Przygotowania

Pozwolę sobie opisać dość szczegółowo cały proces naprawy, nie zapominając o wszelkich uwarunkowaniach zewnętrznych.

Otóż o godzinie 18.45 dnia 26 września 2006 roku, w Słubicach, w moim tymczasowym biuro-mieszkaniu (pracuję tutaj dla dużego klienta) usiadłem przy moim notebooku. Ku ścisłości, siedziałem od rana ciężko pracując.

Ściągnąłem stronę główną serwisu UOKIK i otworzyłem w edytorze tekstowym. Otworzyłem okno przeglądarki, w moim przypadku jest to Firefox oraz wszedłem na stronę www.google.pl. Pomyślałem - “hmm, gdzie ja widziałem to menu, co można by tutaj zastosować … aaa wiem na A List Apart” czyli w najbardziej znanym magazynie dla twórców stron internetowych. Pogrzebałem chwilę i znalazłem menu o nazwie Suckerfish Dropdowns.

Zaraz jednak przypomniałem sobie, że testując to menu z czytnikiem ekranu o wdzięcznej nazwie JAWS stwierdziłem niegdyś jego niedomaganie z punktu widzenia dostępności. Otóż menu drugiego i dalszego poziomu jest dla JAWSa niewidoczne. Ale – znów sobie przypomniałem po chwili – autor menu Suckerfish, na swojej stronie HtmlDog opublikował dostępną, ulepszoną wersję tego menu. No to hop. Menu odnalezione. Uuu, coś jest nie tak. To poprawione menu suckerfish nie działa w czytniku ekranu tak jak bym oczekiwał. Eureka! Mam w delicjach link do fajnego skryptu produkcji francuskiej, który użyłem na jednej ze stron. Szybki test w czytniku ekranu. Jest! Działa jak Pan Bóg przykazał.

Przebieg eksperymentu

Jest 19:30. W tym momencie zacząłem właściwy proces twórczy, przez niektórych zwanym webdeveloppmentem. Proces trwał mniej więcej do 21:30 czyli około 2 godzin. Jednak, nikt nie jest idealny… Poniżej lista czynności, które wykonałem w trakcie tego procesu twórczego, a nie mają one szczególnego związku z nim.

1. Spacer z psem o imieniu Księżniczka;
2. Tłumaczenie krótkiego e-maila na angielski dla klienta;
3. Przygotowanie 2 kaw;
4. Przerwa na kanapki;
5. Napisanie 2 postów na często odwiedzanych forach;
6. Dwukrotne odwiedziny w serwisie 10przykazań, od którego jestem dziwnie uzależniony;
7. Odwiedziny kilku blogów, które cenię;
8. Przejrzenie listy kilkudziesięciu nowych tekstów w czytniku RSS;
9. 3 rozmowy telefoniczne, każda po kilka minut;
10. Napisanie smsa po angielsku dla klienta;
11. Wymiana kilku maili z Maćkiem, świeżo poznanym twórcą stron internetowych zainteresowanym tematyką dostępności;
12. Kilka krótkich rozmów przez gadu-gadu;
13. Odwiedziny serwisu wykop.pl;
14. Odwiedziny forum Gazety, gdzie udzielałem się pod jednym z artykułów w celu sprawdzenia czy ktoś wdał się ze mną w polemikę;
15. Sprawdzenie czy nie pojawiły się nowe posty na forum dostepne.info;
16. Rzut okiem w statystyki niniejszego bloga i strony dostepne.info;

Państwo wybaczą. Jestem człowiekiem nad wyraz chaotycznym, spożywam znaczną ilość kofeiny oraz nikotyny. Mam rozbiegane myśli i ciężko mi się skoncentrować po kilkunastu godzinach przy komputerze.

Mimo tych przeróżnych przerywników i uwarunkowań psycho-fizyczno-środowiskowych w przeciągu 2 godzin udało mi się:

• zaimplementować menu;
• osiągnąć bardzo podobny wygląd i działanie;
• doprowadzić do tego, że wygląda podobnie w 3 najbardziej popularnych przeglądarkach;
• przetestować menu z czytnikiem ekranu oraz emulatorem czytnika ekranu Fangs;

Testy

Ponieważ jestem raczej mniej niż bardziej zaawansowanym użytkownikiem czytników ekranu, o godzinie 22:04 napisałem na gadu-gadu do Bartka, który jest bohaterem filmu o dostępności, który przygotowała firma Janmedia (Hej chłopaki, dobra robota z tym filmem!). Bartkowi pokazałem najpierw produkt oryginalny czyli stronę główną UOKIK. Stwierdził jasno i wyraźnie. Tam nie ma menu. Pokazałem menu w wersji podrasowanej przeze mnie. Czary mary. Ogromne menu, złożone z kilkudziesięciu linków i pozwalające osobom niewidomym i nie tylko skutecznie nawigować w serwisie pojawiło się jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki.

Oto zmodyfikowana wersja strony głównej UOKIK. Nie spodziewajcie się cudów. Trochę nawet zepsułem tą stronę bo nie mam czasu bawić się w rozczytywanie w wielokrotnie zagnieżdżonych tabelach, które nota bene nie służą do budowania stron oraz masie niepotrzebnego kodu. Pojawiły się więc - między innymi - różniące kopię od oryginału marginesy, ale mniejsza o to.

Menu nie wygląda idealnie w Operze i coś tam jest w Firefoksie, wyjątkowo najmniej krzaczy się w IE6/7. Powiem tak, dajcie mi jeden dzień i dobrą kawę w nieograniczonych ilościach a zmienię każde niedostępne menu w identycznie wyglądające i działające ale dostępne. Żeby wszystko było jasne. Znam wielu lepszych od siebie twórców stron internetowych. Niektórzy – nawet bez kawy – zrobili by to jeszcze szybciej.

Podsumowanie

Chciałem w tym teście pokazać jedną ważną sprawę. Strony rządowe budowane są zwykle przez większe agencje usług internetowych, wybierane w skomplikowanych i przejrzystych przetargach. Kwoty wydawane z budżetu na ten cel są raczej znaczne. Przypuszczam, że strona UOKIK kosztowała nasz budżet jakieś kilkadziesiąt tysięcy złotych (może kilkaset?).

Skoro tak, powinna być przygotowana przy użyciu dobrych technik przez najlepszych specjalistów. Kod powinien być zgodny ze standardami a strona dostępna dla jak największej liczby obywateli społeczeństwa informacyjnego.

Tak się nie stało. Mniejsza o to dlaczego i kto nie dopilnował procesu kreacji.

Mam nadzieję, że w przyszłości, w przebudowywanych stronach administracji publicznej nie pojawią się takie kardynalne błędy.

Uwaga! Bartek, który pomógł mi przetestować stronę UOKIK zepsutą oraz naprawioną jest otwarty na propozycje współpracy.

Jest w stanie wykazać kompetentnie i kompleksowo, jakie problemy dostępnościowe występują na stronie państwa firmy lub instytucji. Gorąco polecam jego usługi.

Kontakt z Bartkiem: bartek (na) dostepnosc (kropka) net

Moi drodzy. Jeśli zostanę w tajemniczych okolicznościach aresztowany przez grupę antyterrorystyczną oraz oskarżony przez Prokuratora Ziobro o kradzież rządowej strony, dolary trzymam w drugiej szufladzie od góry. Przekażcie je na szkolenia programistów z dużych agencji usług internetowych.

“Jednym z ciekawszych zastosowań IVONY jest wbudowanie jej w serwisy internetowe, dzięki czemu ich czytelnicy nie męczą wzroku. Popularne portale już stosują tę technologię” - zapewnia Osowski.

I rzeczywiście, takie rozwiązanie może uchodzić za rozsądne. Całkiem przyjemne może być wysłuchanie strony. Pytanie tylko jak wiele widzących osób używa IWR? Odnoszę wrażenie, że cytowana wypowiedź jest przykrywką dla innego rodzaju działalności. Autorzy IVONY promują Intelligent Web Readera jako narzędzie ułatwiające dostęp dla niepełnosprawnych. Cytuję z ich strony:

Chcesz w pełni udostępnić swoją stronę internetową osobom niepełnosprawnym?

Wbudowanie do strony internetowej skryptów umożliwiających korzystanie z “Intelligent Web Readera”, czyli czytaka dla IVONY jest powodem do bezpodstawnego chwalipięctwa właścicieli serwisów, którzy skorzystali z tej usługi.

Strony internetowe jak wiadomo powinny być budowane tak, aby bez dodatkowych programów - np. takich jak promuje IVO - były dostępne dla możliwie największej liczby użytkowników.

Polecam lekturę

1. u Tomka Karwatki - “Pseudo dostępność”
2. u Bartka Dymeckiego - “Kpina z dostępości”
3. u Piotra VaGli Waglowskiego - “Za darmo, ale to nie ma nic wspólnego z dostępnością!”

Dodam, że IVONA jest rzeczywiście doskonałą syntezą mowy. Sam z niej korzystam do testowania stron. Autorom IVONY należą się gratulacje.

Znalazłem coś czego nie znałem do tej pory, a mianowicie UWEM czyli Unified Web Evaluation Methodology version 1.0.

Poniżej przekład ze strony UWEM - opis inicjatywy:

Unified Web Evaluation Methodology to wynik połączenia wysiłków 23 organizacji europejskich [przyp. Tłum. A była jakaś polska ? Wątpię. ] wywodzących się z trzech europejskich projektów, które połączone w jedną grupę działają na rzecz synchronizacji działań. Celem jest stworzenie UWEM. Dokument opisuje metodologię oceny zgodności stron internetowych z W3C WCAG 1.0.

Kolejna wersja UWEM będzie uzgodniona z planowaną migracją z WCAG 1.0 do WCAG 2.0. Sądzimy, że prace prowadzone w łonie WAB Cluster mogą być wkładem do pracy nad WCAG 2.0 prowadzonej przez W3C w ramach WAI.

Projekty włączone w proces projektowania metodologii mają na celu zagwarantowanie, że narzędzia i metody tworzone na użytek międzynarodowy lub lokalny są zgodne i spójne pomiędzy sobą oraz z WAI. Ich celem jest polepszenie jakości badań poprzez oparcie ich na wspólnym rozumieniu WCAG 1.0.

Słowa, słowa.

Przeglądając i katalogując te wszystkie dokumenty, odnoszę nieodparte wrażenie, że inicjatywy tego rodzaju co UWEM są… nadmiarowe. Co przez to rozumiem? Mamy od lat dostęp do dziesiątek stron dokumentacji, mnóstwo już zostało opublikowane na temat dostępności. Czy potrzebne są kolejne zbiory zaleceń, przeformułowania, reinterpretacje, synchronizacje, unifikacje ? Nie sądzę, żeby ich wartość była istotna dla sprawy.

Tworzenie dostępnych stron internetowych jest w gruncie rzeczy bardzo proste. Inicjatywy takie jak UWEM nie przyspieszają procesu poprawiania tego, co do tej pory zostało zepsute. Mam przede wszystkim na myśli setki serwisów publicznych, wykonanych za miliony złotych przez, w gruncie rzeczy mało progresywne agencje usług internetowych, które działają jak biurokracja w latach dziewięćdziesiątych.

Moje marudzenie jest mało konstruktywne, bo nie podaję metody właściwej wg mnie, która powinna stanowić podstawę dla przyspieszenia ewolucji w dziedzinie udostępniania zasobów informacyjnych instytucji publicznych w poprawnej formie. [Czy moje zdania nie sa równie bełkotliwe, co teksty prawnicze ? Pytam, bo nie wiem.]

Bardzo przepraszam za rozliczne skróty myślowe, które spowodują, że niniejszy wpis będzie prawdopodobnie mało zrozumiały dla Was.

Jak tylko się oporządzę z całą nadprodukcją dokumentacji i prawniczym mambo jumbo postaram się o jakieś rozsądniejsze podsumowania, wnioski i propozycje.

Podstawową funkcją jaką będzie spełniał serwis to publikowanie autorskich tekstów oraz przekładów istotnych tekstów z języka angielskiego, francuskiego i niemieckiego.

Poboczną funkcją będzie pozbieranie linków do wszystkich tekstów, które ukazały się do tej pory w języku polskim i stworzenie porządnego katalogu, który usprawni pogłębianie wiedzy o dostępności informacji w internecie.

Na stronie będzie także względnie rozbudowane forum, które będzie miejscem dyskusji wyłącznie na tematy dostępnościowe. Będzie można pokazać realizowaną / poprawianą stronę i dowiedzieć się od najbardziej zainteresowanych - osób z dysfunkcjami wzroku lub niewidzących oraz upośledzonych motorycznie czy strona jest dostępna a jeśli nie to dlaczego.

Jeśli kto zainteresowany obejrzeniem projektu w fazie prenatalnej,
proszę o kontakt.

W hotelu Amber, nadmorskiej świątyni snobów/wygodnych/dobrze uposażonych rozmawialiśmy o możliwościach stworzenia ustawy obywatelskiej zobowiązującej instytucje publiczne do prezentowania informacji w dostępnej formie. W ciągu kliku tygodni, rzeczony prawnik, zapoznawszy się wcześniej z rozwiązaniami z Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych, Niemiec, Australii przygotuje how to.

Czy ktokolwiek słyszał o przygotowaniach do takiej ustawy ? Najlepiej w takim przypadku zjednoczyć siły i nie prowadzić wielu podobnych inicjatyw.

p.s. Nie polecam kawy za 8 złotych w hotelu Amber. Niby ciśnieniowa, niby jakaś lavazza (lub porównywalny poziom), ale przygotowana bez polotu. Ach i najlepiej mieć gotówkę. Proces płatności kartą trwał 7-10 minut .

W skrócie. Target próbował przekonać sąd, że prawo w USA traktuje tylko o dostępności do obiektów fizycznych, w żadnym wypadku stron czy usług internetowych. Sąd nie zgodził się z tym stwierdzając, że każdy rodzaj usług musi być dostępny dla osób niepełnosprawnych.

Nie jest to jeszcze decyzja sądu. Sąd odrzucił apelację Target. Zatem sukces jest połowiczny. Mamy także do czynienia z interesującą decyzją sądu kalifornijskiego, który nie robi rozróżnienia pomiędzy przestrzenią fizyczną a wirtualną w aspekcie dostępności do usług i towarów.

1. Oficjalny komunikat prasowy firmy prawniczej DRA.
2. Informacja na stronie NFB

P.S. Jakieś pół roku wysłałem maila do NFB z prośbą o naprawienie strony (było coś z altami). Strona jest nowa i lepsza. Wątpię, żeby mój mail miał jakieś znaczenie w tej sprawie ale dobrze, że zmienili.

P.S.2 W powyższym PSie podlinkowałem do podstrony kursu browshappy. Od dziś pisząc o atrybutach, elementach przyjmę taką praktykę. Polecam wszystkim. Dobry ten kurs jest.

Samej interwencji nie opisywałem szczegółowo. Kilka słów na jej temat. Zadzwonił do mnie rzecznik do spraw niepełnosprawnych pan Roman Durda, który wykazał wiele dobrych chęci i poparcie dla sprawy. Otrzymałem od niego nr tel do centrum informatyzacji UAM czy podobnie zwanej komórki tejże instytucji. Rozmowa z jej dyrektorem przebiegła w sympatycznej atmosferze .. bezsilności. Jak wspomniał Pan Dyrektor. Centrum nie ma żadnego wpływu na to jakie strony mają instytuty. Ach, właśnie! Żeby nie było, że ja tak od góry zaczynam. Wysłałem także maile do webmajstra strony (bez odpowiedzi) oraz do sekretariatu (bez odpowiedzi). Ostatnim ruchem był telefon do sekretariatu instytutu historii gdzie obrażona, że śmiem zwracać uwagę Pańcia powiedziała, że webmaster otrzymał dyspozycje i prawie rzuciła słuchawką.

Do dziś nic się nie zmieniło. A to przecież tylko wymiana menu flashowego na jakiekolwiek inne czytelne dla “gadaczy”.

No sami powiedzcie, czyż to wielka robota ? Może piętnaście minut. Przecie mnie nie chodziło o walidację, tabless, czy dostępne PDF’y. Nie, to tylko głupie menu, które z niepojętych przyczyn jest wykonane we flashu, a Michałowi utrudnia nawigację po stronie.

Nie cierpię instytucji.

--- 8< --- 8< --- 8< --- 8< --- 8< --- 8< ---

25% użytkowników internetu to osoby niepełnosprawne

Czy wiedziałeś, że nawet 25% odwiedzających Twoją strone internetową ma jakiś problem z dostępnością. Niektórzy użytkownicy są niewidomi, niesłyszący, dyslektyczni, mają trudności poznawcze lub upośledzenia motoryczne takie jak schlerosis [prawie na pewno jest to stwardnienie rozsiane. Jakieś podpowiedzi ?], chorobę parkinsona itd. Tak zwane upośledzenia czynnościowe.

Jednak co z użytkownikami, którzy są technicznie upośledzeni? Urządzenia bezprzewodowe, wolne łącze, stare przeglądarki, czytniki kanałów RSS itd. Oni także powinni być brani pod uwagę, ponieważ jest prawdopodobnie więcej ludzi z technicznymi upośledzeniami niż czynnościowymi.

25% wszystkich użytkowników internetu ma jakiś problem z dostępnością. Takie twierdzenie wyraziło Duńskie Centrum Dostępności. A oto mój przekład:

Dostępność w internecie dotyczy wielu grup użytkowników, którzy m.in.:

• używają wcześniejszych wersji przeglądarek lub używają innych przeglądarek niż tych pod którymi testowano strony;
• ma łącze o słabej przepustowośći lub mały ekran;
• używają nowoczesnych platform technologicznych takich jak telefony komórkowe i inne urządzenia bezprzewodowe;
• mają funkcjonalne upośledzenia związane z wiekiem a zatem trudności w widzeniu, słyszeniu lub trudności z używaniem myszy;
• są daltonistami;
• są niewidomi a zatem potrzebują technologii zapewniających czytanie na głos (takich ja czytniki ekranu);
• są upośledzeni motorycznie a zatem mają trudności w używaniu myszy i klawiatury;
• są upośledzni słuchowo lub niesłyszący a zatem mają trudności w dostępie do nagrań cyfrowych jeśli nie ma tekstowej wersji;
• mają czynnościowe upośledzenia poznawcze i problemy ze złożonością i przeładowaniem informacjami.

Nawet 25% wszystkich użytkowników internetowych jest dotknięta problemami z dostęnością.

[…]

Moim zdaniem jest to znacznie więcej niż 25%. Może nawet 50% lub jeszcze więcej. Sądzę, że Jeffrey Veen przedstawił najbardziej skrajny punkt widzenia w swojej prezentacji na Web Essentials 2005:

Nikt nie widzi twojej strony w taki sposób jak oczekujesz.

[…]

--- 8< --- 8< --- 8< --- 8< --- 8< --- 8< ---

Mocne stwierdzenie ?

Nie sądzę. Zgadzam się z nim od dawna. W momencie, w którym uświadomiłem sobie, że strona internetowa to nie jest zbiór milionów pikseli, które mają zawsze i wszędzie wyglądać tak samo poczułem, że zaczynam rozumieć internet.

Celem strony internetowej jest skuteczne przekazywanie informacji, niezależnie od tego czym ta informacja jest.

Tekst przełumaczyłem już jakieś pół roku temu .. ale zapomniałem. Na tłumaczenie uzyskałem rzecz jasna entuzjastyczną zgodę Jespera, którego blog właśnie te kilka miesięcy temu był dość popularny i podlinkowywany. Jesper cieszy się, że Słowianie też go czytają .

“Powrót z zaświatów” to nieco szczególny tytuł dla wpisu w blogu. To kolejny dowód jak bardzo życie niektórych ludzi dokonuje się w przestrzeni wirtualnej. W moim przypadku jest to związane z wykonywaną pracą a nie z uzależnieniem i ucieczką w nieco sztuczną przestrzeń (tak, tak, jestem tradycjonalistą, lubię pożółkły papier, fotografię analogową, i rozmowy tête à tête).

W najbliższych dniach opublikuję klika wpisów i postaram się być bardziej regularny w aktualizowaniu tego dziennika (lub kwartalnika jak do tej pory). Zapraszam wszystkich zainteresowanych.